Wilk z Czerwonego Kapturka jakoś niespecjalnie przemawiał do mojej wyobraźni. Śmieszył mnie mniej więcej tak samo, jak wilczy bohater z kreskówki „Wilk i zając”. Żywo zainteresowała mnie za to opowieść o wilku z książki Jacka Londona „Biały Kieł”. Na szczęście nie trafiłam nigdy na żadną jamę wypełnioną wilczymi szczeniętami, bo nie wiem, czy oparłabym się pokusie porwania jednego z maluchów. Bardziej jednak w tym czasie pasjonowała mnie opowieść o lisie Bałabuszce, którą w „Księdze Puszczy” zamieścił Tytus Karpowicz, więc mogę powiedzieć, że fascynacja wilkami spadła na mnie trochę jak grom z jasnego nieba. Choć może nie, może to złe porównanie, bo niebo było ciemne, a jedyne co z niego spadało, to drobne płatki śniegu.
Jechałam o skandalicznie wczesnej porze w kierunku Piły. Było ciemno, jak to w zimowy poranek. Światła samochodu dzielnie przebijały się przez ten przygnębiający mrok, oświetlając przydrożne drzewa. I nagle w tej ciemności, w tej zimowej beznadziejności i drogowej pustce, zobaczyłam wilka.
Pewnie niewiele Wam to wyjaśni, ale stał na poboczu, po prawej stronie, jeszcze przed mostkiem nad Kocunią który znajduje się przed Buntowem. Choć pewnie myślicie, że to nieistotna informacja, to jednak dla znających okolicę może być potwierdzeniem, że to rzeczywiście był wilk. Wzdłuż Kocuni ciągną się bowiem łąki i nieużytki porośnięte trzciną i niewielkimi zagajnikami, które łączą się z bogatym w zwierzynę kompleksem leśnym. Ba, krótko po tym, gdy zobaczyłam tego wilka, jakieś zwierzęta dokonały rzezi w pobliskiej hodowli danieli. Winę zrzucono na psy, bo o wilkach mało się wówczas słyszało, ale kto wie? Może wcale nie były to pieski.
Gdy podjechałam bliżej, wilk usunął się za drzewo. Nie uciekł, nie skoczył, po prostu przesunął się tak, jak tylko wilki to potrafią. Oczywiście, gdy dzieliłam się opowieścią o spotkaniu z wilkiem, strasznie się ze mnie nabijano. Bo przecież wilk? Bo u nas? Niemożliwe! Wilki w puszczy żyją albo w jakimś innym dzikim miejscu. Wkurzałam się strasznie, bo jak to – czy ja wilka od psa nie odróżniam? I może właśnie dlatego, że spotkałam się z niedowierzaniem, zaczęłam zbierać wszelkie wieści o spotkaniach z wilkami.
Jakoś krótko po tym wydarzeniu byłam na spotkaniu, podczas którego pan leśnik (albo ktoś ze środowiska przyrodniczego, bo za Chiny Ludowe nie mogę sobie przypomnieć prelegenta) opowiadał o tym, że znaleziono tropy wadery, która przez zamarzniętą Noteć na naszą (północną) stronę przeszła. Ucieszyłam się, bo to uprawdopodabniało, iż rzeczywiście spotkałam na drodze wilka, a nie podobnego do niego psa.
Jakoś niedługo potem o wilkach zaczęto mówić w kontekście szkód wyrządzanych przez płową zwierzynę w Witrogoszczy-Kolonii (gmina Łobżenica). Na terenie działania Ośrodka Hodowli Zwierzyny w Kujaniu doszło do wzrostu populacji jeleni. Rolnicy twierdzili, że ilość zwierzyny wynika z działań OHZ, który zarabia na komercyjnych polowaniach i żądali zwiększenia odstrzałów. OHZ natomiast twierdził między innymi, iż chmary po sto pięćdziesiąt czy dwieście sztuk jeleni, to efekt tego, że w okolicy pojawiły się wilki i jelenie zaczęły się poruszać większymi gromadami.
Sytuacja była trudna, bo uprawy rzeczywiście były pod stałą presją, a jelenie wchodziły nawet do kopców z kiszonką. Jednak wtedy po raz pierwszy oficjalnie na forum publicznym zaczęto mówić o obecności wilków.
Kolejna mrożąca krew w żyłach opowieść obiegła okolicę w maju 2019 roku. Relacje ze spotkania pszczelarza z wilkami do tej pory znajdują się na profilu Rady Sołeckiej Kaczory. Otóż koło godziny osiemnastej, pszczelarz pracujący w pasiece usłyszał za plecami złowrogie, przerażające warczenie. Kiedy się obrócił, zobaczył za plecami cztery wilki. Chwycił deskę i starał się odstraszyć zwierzęta, a gdy nie reagowały, wycofał się do stojącej kilka metrów dalej altanki. Świadkiem tego zdarzenia była żona pszczelarza.
To zdarzenie wywołało gorącą dyskusję w mediach i wśród mieszkańców, którzy już wcześniej zgłaszali szkody wyrządzane przez wilki. W artykułach z tamtego okresu wspomina się miejscowości Plecemin, Byszki Paruszka, Skórka, gdzie wilki zagryzały owce, kozy, daniele i psy. Oczywiście pod medialnymi doniesieniami toczyły się gorące dyskusje, w których podważano prawdomówność pszczelarza.
W artykułach liczebność wilków na terenie byłego województwa pilskiego szacowano na około czterysta sztuk. Zapytałam o to kilku myśliwych i według nich ta liczba jest mocno przesadzona. Jeden z nich wyliczył nawet, że to by oznaczało, iż aby taka liczba wilków mogła się wykarmić, dziennie musiałaby zabijać około pięciu jeleni. Co jednak jest mało prawdopodobne.
Według myśliwych wilków na tym obszarze może być około dwustu. I to, jak podkreślają, jest już stanowczo za dużo. Oczywiście dopytałam skąd to przekonanie i usłyszałam, że widać wpływ wilków na zmniejszenie populacji zwierzyny płowej, a zwłaszcza saren. Podobno są obwody łowieckie, na których zwierzęta zostały nadmiernie wytrzebione. Gwoli uczciwości – na jednym z tych obwodów niedawno zatrzymano dwie osoby za kłusownictwo.
Zgoda panuje co do liczebności watah. Zwykle liczą sobie około sześciu, siedmiu sztuk. Takie liczby podają myśliwi, takie watahy filmowano na fotopułapkach, takie informacje przekazują rolnicy widujący wilki czy to na łąkach nad Notecią czy w okolicy Borów Kujańskich. Oczywiście nie jest to reguła, bo po polach wokół Wyrzyska kręciła się wataha złożona z czterech sztuk.
Myśliwi podkreślają jednak, że coraz częściej w wilczych stadach pojawiają się hybrydy, czyli wilki skrzyżowane z psem domowym. Jeden z moich rozmówców stwierdził nawet, że na siedem sztuk w watasze, zwykle dwa, trzy to mieszańce. Skąd się bierze takie przekonanie, nie potrafię określić. Nie wiem również, czy to myśliwi są nośnikiem tej informacji, ale opowieści o hybrydach są obecne w narracji wędkarzy i rolników.
Na czym polega problem z hybrydami? Otóż taka krzyżówka traci lęk przed człowiekiem i jest bardziej agresywna, co mogłoby na przykład tłumaczyć historię z Kaczor.
Czy hybrydy istnieją naprawdę, czy też wymyślono je tylko po to, żeby myśliwi mogli do wilków strzelać? Nie wiem, będę szukać odpowiedzi na to pytanie podczas kolejnych spotkań z naukowcami zajmującymi się wilkami. Myślę, że na to pytanie mogą odpowiedzieć badania genetyczne. Być może ktoś już je prowadzi.
Wracając jednak do sytuacji, jaka miała miejsce w Kaczorach – ta opowieść nieco zmąciła moje przekonanie, że wilk ludzi się boi i trudno go w naturze zobaczyć, więc tym chętniej sięgałam po kolejne książki o wilkach, a gdy już ktoś zaczynał o wilkach mówić, to pilnie nadstawiałam uszu i konfrontowałam to z wcześniej nabytą wiedzą. Przy tej okazji chciałabym wyjaśnić coś jeszcze – lubię wilki, fascynują mnie, chcę, żeby były w moim świecie. Chciałabym po prostu zrozumieć związane z nimi zagadnienia. Nie tylko te czysto biologiczne, bytowe, ale i te społeczne, socjologiczne, związane z postrzeganiem wilków przez ludzi.
Analizując doniesienia medialne o niezbyt przyjemnych spotkaniach ludzi z wilkami można dostrzec, że lepszy pijar ma wilk. Czytelnicy w komentarzach często podważają wiarygodność ludzkich bohaterów takich spotkań. Naukowcy tłumaczą zachowania wilków, obarczając odpowiedzialnością za nie człowieka. Być może w wielu przypadkach mają rację, być może rzeczywiście chodzi o to, że pierwotnie zawinił człowiek, próbując wychowywać porwane z wilczych rodzin szczenięta czy dokarmiając dorosłe wilki odpadkami.
Martwi mnie w tej narracji coś innego. Chcąc chronić wilka często bagatelizujemy to, że jest on drapieżnikiem, który aby przeżyć, musi zabijać. Taki jest. Po prostu. Wilka marchewką nie nakarmisz. To, że wilk jest zabójcą, nie jest ani dobre, ani złe. Jest zwyczajne. Tymczasem mam wrażenie, że ta część wilczej natury jest bagatelizowana. Tak samo jak lęk ludzi, którymi spotkanie z wilkiem wstrząsnęło.
Takie bagatelizowanie nie jest tylko przypadłością polskiej dyskusji o wilkach. Uważam, że proces budowania medialnego wizerunku tych zwierząt świetnie pokazał Lars Berge w książce „Dobry wilk. Tragedia w szwedzkim zoo”, którą to lekturę z serca polecam. Wydaje mi się, że jeśli nie zaczniemy szczerej dyskusji, w której nie będzie lekceważony lęk ludzi przed wilkami, to przegapimy coś ważnego. Obawiam się, że sympatia, z którą do wilków odnosi się społeczeństwo, może szybko przerodzić się w oczekiwanie (a nawet żądanie), by populację wilków drastycznie ograniczyć.
A że ten lęk istnieje, wiem z dyskusji z mieszkańcami Krajny. Roman Stachowski, który nad Notecią i w lasach wokół niej, każdą wolną chwilę spędza mówi, że od niedawna w tych lasach czuje się nieswojo. Zaczęło się od zwykłego spaceru z psem. Tu małe wyjaśnienie – Roman mieszka w Miasteczku Krajeńskim, które położone jest na skraju doliny Noteci w wąwozie między wzgórzami morenowymi (tymi samymi, przy których znajdują się Kaczory). To oznacza, że wystarczy przejść kilkadziesiąt metrów od głównej ulicy i już się jest w lesie. Podobnie jest od strony łąk – kończą się zabudowania, jest nasyp kolejowy i zaraz potem zaczyna się dziki świat łosi, jeleni, wilków, borsuków i wielu innych zwierząt.
Tego dnia Roman ze swoim psem Wario (stanford english) nie odszedł zbyt daleko od zabudowań, bo pies nagle zaczął się dziwnie zachowywać. Przysunął się do nóg, zesztywniał i nerwowo rozglądał wokół. Roman czuły jest na takie sygnały, więc przystanął i zaczął wypatrywać przyczyny takiego zachowania Wario. I wypatrzył. Na nasypie przy drodze, przyczajony w krzewach, stał potężny, ciemny basior. Stał i patrzył na nich zimnym, pozbawionym emocji wzrokiem.
Roman zaczął się wycofywać w stronę domostw, a wilk krok w krok szedł za nimi. Nie uciekł, nie schował się, nie odpuścił. Zniknął dopiero, kiedy weszli między domy.
Najpewniej wilkowi nie chodziło o Romana, tylko o psa, który potraktowany został jako intruz na wilczym terenie, a pewnie i jako potencjalna zakąska. Jednak od tego czasu Roman zastanawia się, czy da sobie radę, gdy na grzybach albo na rybach nad Notecią, spotka kilka wilków. Nosi ze sobą petardy hukowo-błyskowe i ma nadzieję, że w razie czego zdąży je odpalić. Ma nadzieję, że huk i błysk odstraszą wilki, ale pewny nie jest.
Podobny niepokój czuje Violetta Kulińska, do niedawna dyrektorka biblioteki w Miasteczku Krajeńskim, która mieszka w samej dolinie Noteci. Za domem ma ogród, a wokół nadnoteckie łąki, po których kręcą się wilki. Trawy wokół jej ogrodu rosną bujnie, bo wilgoci tutaj dostatek. Czasami są takie wysokie, że niski chłop mógłby się w nich schować bez schylania się. – Pracuję w ogrodzie sama i czasami tak sobie myślę, co bym zrobiła, gdybym za plecami usłyszała takie warczenie jak ten pszczelarz z Kaczor – zastanawia się. Dom od ogrodu dzieli kilkadziesiąt metrów. Ani mąż, ani jedyny sąsiad, nie usłyszeliby jej wołania o pomoc.
Podobnych głosów po obu stronach Noteci słyszałam wiele. Jak również opowieści o spotkaniach z wilkami, które wcale nie wyglądały tak, jak według przyrodników wyglądać powinny (wilk przy spotkaniu z człowiekiem zazwyczaj ucieka). Mieszkańcy mają jednak teorię, że nadnoteckie wilki zachowują się inaczej, bo skundliły się z psami.
Zupełnie inaczej swoje doświadczenia z wilkami przedstawiał Marcin Kostrzyński, który w Miasteczku Krajeńskim pojawił się na zaproszenie domu kultury. Według niego wilki niechętnie objawiają swoją obecność człowiekowi, a gdy do takiego spotkania przypadkiem dojdzie, jak najszybciej uciekają. Jesteśmy jedynym drapieżnikiem, który może im zagrozić i czują przed nami respekt.
Pamiętam, jak Marcin opowiadał o tym, jak zaczaił się na wilki w jednej ze swoich czatowni. Niestety w zasięgu wzroku pojawiła się babcia z sąsiedniej wioski, która od lat w owym lesie zbierała jagody i grzyby. Przyrodnik pomyślał, że z wilków już nic tego dnia nie będzie, więc bardzo się zdziwił, gdy po odejściu babci na miejsce, gdzie zbierała runo leśne, wyszedł wilk. Według niego, zwierzę było tam cały czas i obserwowało kobietę. Wilk kojarzył, że ona w lesie bywa często i nie stanowi zagrożenia, więc po prostu poczekał aż skończy pracę i pójdzie sobie dalej.
Zgadza się to z moimi doświadczeniami, bo gdy wybraliśmy się z przyjaciółmi na zdjęcia w dolinę Noteci, przeżyliśmy podobną przygodę. Szliśmy sobie gromadką, nie bardzo licząc na jakieś spektakularne spotkania. Rozmawialiśmy, kładliśmy się w trawie podczas robienia zdjęć. Czasami przepatrywaliśmy okolicę za pomocą lornetek. Ot, zwyczajny spacer po nadnoteckich łąkach.
Doszliśmy do samej rzeki. Postaliśmy chwilę. Pozaglądaliśmy między trawy i ruszyliśmy z powrotem. Na skrzyżowaniu dróg zobaczyliśmy świeżą, wilczą kupę. Na pewno nie było jej w tym miejscu, gdy szliśmy w stronę Noteci. Obok kupy, na fragmencie piaszczystej drogi, wypatrzyliśmy świeże tropy dorosłych wilków i gromadki wilcząt.
Zapewne wilki obserwowały nas odkąd tylko pojawiliśmy się na łąkach. Poczekały aż przejdziemy, a potem powędrowały swoim szlakiem, zostawiając nam kupę z informacją „Tu byliśmy”.
Raz jeden zdarzyło mi się w lesie poczuć niczym nieuzasadniony strach. To było na obrzeżach doliny Noteci, podczas wędrówki na Dębową Górę. Nagle poczułam, że jestem obserwowana i że na moich rękach włoski zaczynają stawać dęba. Mózg sam wygenerował obraz wilka, nie był to z mojej strony świadomy proces. Po prostu stało się. Do dzisiaj mam mieszane odczucia, gdy myślę o tym doświadczeniu. Co wywołało u mnie taką reakcję? Czy rzeczywiście były tam wilki, czy też po prostu poniosła mnie wyobraźnia? A może rację mają ci, którzy w ludzkiej niechęci do wilków upatrują w informacji zapisanej w genach? Może zadziałał we mnie jakiś mechanizm, którego nie jestem świadoma, od którego jestem odcięta, ale który przed wiekami mógł ratować życie?
Nie wiem. Nie jestem ani naukowcem, ani przyrodnikiem. Po prostu szwendam się tu i ówdzie. Zadaję pytania, szukam odpowiedzi, roztrząsam różne możliwości, a czasami pewnie dzielę włos na czworo.
Wilki stały się moim świętym Graalem, bo pomimo starań i wędrówek przez Krajnę, nigdy nie spotkałam ich na żywo. Owszem, znajdowałam kupy. Owszem, znajdowałam tropy, nawet za płotem własnego domostwa. Prawdopodobnie to wilk właśnie zjadł naszego kota. Nad jeziorem Ostrowitym, przy nieczynnej żwirowni, znalazłam skórę i kości po zjedzonej przez wilki łani. To w ogóle fenomenalne miejsce, bo widać po tropach, że jelenie gromadzą się tam na wzgórzu. Zbite w gromadkę mają wgląd na wszystko, co dzieje się dookoła. Wokół tego miejsca można też znaleźć tropy wilków. To taki raj dla tropicieli, bo na stosunkowo niewielkiej przestrzeni, krzyżują się ścieżki różnych gatunków zwierząt.
Podczas włóczęg z jednej strony bardzo bym chciała wilki zobaczyć, ale tak wiecie, na moich warunkach. To jak z marzeniem mojej koleżanki Eweliny Dysko, która chciałaby zrobić zdjęcie borsuka siedzącego na omszonym pniu, na którego spomiędzy gałęzi prastarego lasu padają smugi słonecznych promieni. Też mam takie marzenie – stare wilki leżące w trawach nad Notecią i młode wilczęta bawiące się beztrosko obok nich. Bo jednak takiego spotkania z wilkami, jakie przeżył pszczelarz z Kaczor, wolałabym uniknąć.
Zapewne na to, że przy całej mojej fascynacji wilkami, czuję jednak wobec nich respekt i obawę, miała książka wspomnianego już Larsa Bergena. Na moją wyobraźnię działa opis, jaki zmieścił w jednym z rozdziałów – „Nacisk szczęki wilka jest dwa razy większy niż dużego psa, na przykład owczarka niemieckiego czy rottweilera. W pysku tkwią czterdzieści dwa zęby. Nie są wąskie i ostre jak u kotowatych. Zęby wilka są przystosowane do miażdżenia kości. Drapieżnik ten jest odporny na mocne uderzenia kopyt i ugryzienia broniących się zwierząt. U atakującego wilka wyzwala się znieczulający hormon, co oznacza, że nawet jeśli wysportowany mężczyzna w rodzaju Mikaela Persbrandta z całej siły grzmotnie go łopatą w głowę, to zwierzę się cofnie, otrząśnie i ponownie przystąpi do ataku.”.
Z łopatą do lasu i na łąki raczej nie chodzę, więc moje szanse wyglądają naprawdę marnie. Jednak w tej samej książce autor pisze – „Na szczęście wilk jest zwierzęciem niezwykle ostrożnym i czujnym. Spotkanie z człowiekiem często źle się dla niego kończyło. Przez dziesiątki tysięcy lat koegzystencji nauczył się, że ludzie są śmiertelnie niebezpieczni. W środowisku naturalnym grupa wilków ucieka, zanim człowiek zorientuje się, że drapieżniki przebywały w pobliżu. Zwykle wilk nie atakuje, dopóki nie ma pewności, że wyjdzie z walki zwycięsko. Z ludzkiej perspektywy jest tchórzliwy, ale w przyrodzie jego zachowanie jest logiczne i absolutnie racjonalne.”
Wydaje mi się, że bardzo ważna dla dalszej debaty o wilkach jest myśl wyrażona przez autora cytowanej powyżej książki, iż: „Głoszenie, że wilki nie są niebezpieczne, może podważyć zaufanie do wszystkich skutecznych działań podejmowanych dla ochrony gatunku od początku XX wieku.”.
Póki co wilki wyniosły się z mojej okolicy. Być może dlatego, że przetrzebiły trochę płową zwierzynę i przeniosły się w miejsca bardziej zasobne w sarny i jelenie. Być może dlatego, że watahy z Borów Kujańskich nawiedził świerzb. Prowadzący profil „Serce Krajny” Grzegorz Zięba nagrał w listopadzie pozbawionego futra, okaleczonego i wychudzonego basiora. Nie znajduję wilczych tropów wokół domu, ale i tropów saren jest w tym roku wyjątkowo mało.
Wiosną znów ruszę na łąki nad Notecią. Tamtejsze wilki wyspecjalizowały się podobno w polowaniu na bobry. Chciałabym to zobaczyć i chciałabym zrobić to moje wymarzone zdjęcie wilczej rodziny. Nie uda się? Trudno. Przecież w gonieniu króliczka (tfu, wilczka) nie chodzi o to, żeby go złapać, ale o to, żeby go gonić.
