Szalone pomysły i spontaniczne wyprawy to nasza specjalność. Tym razem jednak szalony pomysł kiełkował od dawna, a dzięki projektowi realizowanemu przez Nadleśnictwo Kwidzyn, wreszcie udało się go zrealizować. Na początku czerwca z koleżanką Eweliną pojechałyśmy do leśniczówki Polno, by wziąć udział w warsztatach z dziania barci.
O tym, żeby bliżej przyjrzeć się tradycjom bartniczym myślałam już od dawna. Z ciekawością słuchałam opowieści poetki i pisarki Zosi Piłasiewicz o pasji jej syna Piotra, który działa w Bractwie Bartnym na terenie Puszczy Augustowskiej. I choć z samym Piotrem nie udało nam się spotkać, to jakoś nam się miło zrobiło, gdy na warsztatach pod Kwidzynem usłyszeliśmy, że panowie leśnicy wiedzę nabywali od niego. Zaraz przed oczyma stanęła nam Czarna Hańcza i Zosia Piłasiewicz, która o pszczołach, bartnictwie i pasji syna opowiadała nam w swoim domku nad rzeką. – Świat jest mały – uśmiechnęłyśmy się do tych wspomnień i do panów leśników, którzy opowiadali o historii bartnictwa na ziemiach Zakonu Krzyżackiego.
Tymczasem panowie zaprezentowali nam narzędzia używane tradycyjnie do dziania barci. Podstawa to długie, ciężkie dłuto osadzone na drewnianym stylisku czyli piesznia oraz cieślica, czyli mała siekierka przypominająca motyczkę (i tak też czasami nazywana). Do ostatecznego wygładzania wnętrza barci wykorzystywano skobliczkę, czyli dłuto w kształcie tulejki. Panowie opowiadali o tym, że współcześnie wytworzenie takich narzędzi wcale nie jest proste. Nie każdy kowal potrafi wykonać ostrza, które dadzą sobie radę z sosnową kłodą.
Przy okazji – barć to dziupla wydrążona w żywym drzewie. Kłoda bartna to kawałek pnia z wydrążoną dziuplą, który zawiesza się na drzewie. Kłoda z wydrążoną dziuplą postawiona na ziemi to ul kłodowy.
Podczas warsztatów tworzyliśmy kłody bartne. Kłody, w których dzialiśmy barcie miały około 45-55 centymetrów średnicy. Większe pnie nadają się bardziej na ule kłodowe, bo wciągnięcie takiego kawałka wydrążonego drewna na drzewo wcale nie jest proste.
Panowie leśnicy zaczęli od wykonania głównych otworów piłą mechaniczną. Warsztaty były jednodniowe, a gdybyśmy chcieli całą pracę wykonać tradycyjnie, zajęłoby to nam kilka dni. W kłodach wykonane zostały poprzeczne cięcia wyznaczające górną i dolną krawędź komory bartnej. Nacięcia wzdłuż pnia wykonane zostały pod lekkim kątem. Potem wzięliśmy w dłonie piesznie i zaczęło się kombinowanie, jak najlepiej uderzyć ostrzem, pod jakim kątem i jakie uderzenia przynoszą najlepsze efekty. Panowie wspomagali radą, pokazywali, jak trzymać narzędzia, podpowiadali, jakie ruchy wykonywać, by praca przy dzianiu barci była prostsza. Pomimo tego merytorycznego i praktycznego wsparcia, wkrótce ręce bolały nas od narzędzi, a ramiona od ciężkiej pracy.
Gdy komora bartna miała już odpowiednią wielkość (co najmniej taką, żeby mieściła się w niej dłoń z rozpostartymi palcami), rozpoczęło się wygładzanie ścianek za pomocą skobliczki, dłutka i… szlifierki. Później przygotowane zostały deski zatworowe, a w kłodach zamontowano oczkasy, czyli solidne poprzeczki, nad którymi wywiercono wlotki dla pszczół. W kłodzie trzeba również założyć snozy, czyli poprzeczki do podtrzymywania plastrów. Najlepiej nadają się do tego grube na palec leszczynowe gałęzie. Są giętkie, więc łatwo je wygiąć i zablokować, żeby nie spadały. Po wykonaniu tych wszystkich prac trzeba jeszcze zadbać o daszek, żeby zabezpieczyć kłodę przed wilgocią. Podobno świetnie sprawdza się wycięty z pnia „grzybek”.
Zawieszenie kłody bartnej na drzewie to spore wyzwanie logistyczne i praca dla kilku osób na kilka godzin. Panowie leśnicy opowiadali o tym, w jaki sposób typują drzewa do zawieszenia kłód, dzielili się również swoim doświadczeniem w zakresie zabezpieczenia kłody przed zsunięciem się z pnia. Sporo czasu zabrały dyskusje o tym, jak przygotować kłody do zasiedlenia i jak zabezpieczyć pszczoły na zimę. A że na szczęście panowie leśnicy byli również pszczelarzami, więc dyskusje potoczyły się szerzej – rozmawialiśmy o pożytkach występujących w okolicznych lasach, o miodach, które udało się zebrać z kłód bartnych, o pszczołach, które w tych kłodach mieszkają. Na zakończenie mogliśmy kłody z wydzianymi przez nas barciami zabrać do domu. Nie pytajcie, jakim cudem udało mi się tego dokonać!
Warsztaty dziania barci odbyły się w Nadleśnictwie Kwidzyn w ramach projektu pod nazwą „Dzikie owady zapylające – rozbudowa Ogrodu Dendrologicznego Miłosna w Nadleśnictwie Kwidzyn”. Projekt dofinansowany został ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.