Moje najwcześniejsze wspomnienie z dzieciństwa związane z wodą pochodzi z Kujanek nad jeziorem Borówno (gmina Zakrzewo, powiat złotowski). Gdy byłam naprawdę mała, tata w czasie wakacji był ratownikiem na plaży przy zakładowym ośrodku wypoczynkowym.
Podobno nikogo nie dziwiła powiewająca na maszcie czerwona flaga, informująca o zakazie kąpieli. Wczasowicze wiedzieli, że wisi ona ze względu na dzieci ratownika (mnie i mojego brata), bo gdy tylko otwierały się drzwi domku, w którym mieszkaliśmy, biegłam w stronę jeziora (po drodze ściągając ubranko) i wpadałam do wody nie zważając na to, że nie potrafię pływać. Ale o tym wiem tylko z opowiadań rodziców, bo miałam wtedy lat kilka. Pamiętam jednak, że gdy podrosłam, zaczęłam zadawać pytania o to, dlaczego inni się kąpią, choć wisi flaga zakazująca kąpieli. Dręczyła mnie kwestia łamania zakazów i braku konsekwencji za ich naruszenie. W każdym razie od dzieciństwa woda kojarzyła mi się z czymś bezpiecznym, przyjemnym, oswojonym.
Nie wiem ile lat miałam, gdy przeżyłam przygodę, która wrosła mi w pamięć tak bardzo, że do dzisiaj mogę odtworzyć każdy szczegół mojej podwodnej podróży. Rodzice stali ze znajomymi na pomoście i rozmawiali. Mi się nudziło, a że nie należałam do grzecznych, siedzących w miejscu dzieci, weszłam na drabinkę do schodzenia do wody na kąpielisku dla dorosłych. Pamiętam, że krok po kroku zeszłam na dół drabinki. Pamiętam jej omszałość bliżej dna, zmieniającą się barwę wody, oślizgłe drewniane bale konstrukcji pomostu. Pamiętam, że się nie bałam, że byłam zachwycona tymi podwodnymi widokami i że wyszłam stopień po stopniu w górę. Gdy się wynurzyłam, woda spłukała mi z główki chusteczkę, którą nosiłam dla ochrony przed słońcem. I wtedy zaczęłam płakać.
Nie wiem, czy rodzice od razu się zorientowali, że zeszłam na dół. Najpierw myśleli, że płaczę, bo się boję stania na tej drabince i nie potrafię wrócić na pomost. Potem dopiero zrozumieli, że chodzi o pływającą w pobliżu chusteczkę i że lepiej nie spuszczać mnie ani na moment z oczu. Co i tak nie przeszkodziło mi w przekraczaniu kolejnych granic.
Tak wygląda moje pierwsze wodno-podwodne wspomnienie. Pamiętam magię słonecznych promieni prześwietlających wodę, tajemniczość podwodnego świata i absolutny brak lęku, raczej ogromną ciekawość i fascynację tym, co widzę.
Z Kujanek pamiętam więcej – mycie naczyń piaskiem na brzegu jeziora, wilgotną ścieżkę przy której rosły dzikie jeżyny, małego, pasiastego perkozka, który został uratowany z paszczy szczupaka i pływał za czyjąś łódką piszcząc przeraźliwie (nie wiem, co się z nim stało, bo łódka i chłopaki na niej byli z innego ośrodka). I legendę rodzinną o wujku-pływaku, który choć był medalistą, zlekceważył wodę i zamiast powoli wejść do rzeki, skoczył do niej z rozbiegu. W pamięci dziecka na zawsze wyryły się słowa o tym, że trzy razy wypłynął na powierzchnię, a potem poszedł jak kamień pod wodę.
– Serducho nie wytrzymało – opowiadała tata. I choć nie wiem, czy wujek istniał naprawdę, czy został wymyślony na potrzeby pływającego jak wydry potomstwa, przez całe życie z szacunkiem podchodzę do wody. Wchodzę do niej powoli, obmywając ciało zimnymi strugami, dając sobie czas na oswojenie się z temperaturą.
Mogłabym oczywiście zapytać tatę o to, czy postać wujka-pływaka była fikcyjna, ale myślę, że nie ma to już dla mnie żadnego znaczenia. Zapisuję więc tę opowieść tak, jak ją zapamiętałam w dzieciństwie bez zastanawiania się, czy to wydarzyło się naprawdę.
Bo w wodzie można się utopić, czego doświadczyłam nad jeziorem Zamza. Nie wiem, czy się do tego kiedykolwiek przyznałam rodzicom, ale było tak… Tata miał zwyczaj wrzucać nas do jeziora w miejsca, gdzie nie mieliśmy gruntu. Stał i czekał, aż do niego dopłyniemy, gotów w każdej chwili pomóc. Pamiętam, że kiedyś zachłysnęłam się wodą. Machałam rękoma usiłując płynąć, czułam, że się duszę i tracę siły, a równocześnie patrzyłam na tatę i nie krzyczałam, choć widziałam, że on nie widzi, że właśnie się topię. Nie wiem, jak by się to skończyło, ale jakaś kobieta chwyciła mnie za plecy i przepchnęła na płytkie miejsce, gdzie złapałam grunt, stanęłam, odkrztusiłam wodę, złapałam oddech i …. wróciłam do taty dalej skakać na głęboką wodę.
Tak, to prawda, że dzieci topią się po cichu.
Zamza to małe jeziorko bezodpływowe na obrzeżach Złotowa. To było miejsce, w które na dni dziecka jeździły przedszkolaki. Pamiętam że wokół jeziorka rósł sosnowy las, a w piasku przewalały się szyszki. Pamiętam też ten pomieszany zapach żywicznego lasu i wody. Zamza była oblegana przez mieszkańców Złotowa tak długo, aż przez to obleganie zyskała opinie niezbyt czystego, zasikanego akwenu. I to było moje pierwsze doświadczenie z wodą, która przez nadmierną eksploatację przez człowieka stała się wodą brudną, niezdatną do kąpieli.
Podobnie było z jeziorem Miejskim, nad którym mieszkałam w Złotowie. Przez lata stanowiło granicę miasta. Z drugiej strony jeziora był tylko las, pola, łąki i nieużytki. W jeziorze Miejskim nie można było się kąpać, nie można było w nim łowić ryb, bo od strony góry Wilhelma spływały do niego wody (powiedzmy szczerze – ścieki) z oczyszczalni ścieków.
Dzisiaj jezioro jest częściowo zrekultywowane, a nad jego brzegami wybudowano promenadę. Gdy byłam nastolatką, wzdłuż jeziora przebiegały wąskie ścieżki wydeptane przez wędkarzy i meneli bytujących na pobliskim cmentarzu ewangelickim. I przez nas – małolatów budujących szałasy w chaszczach, wspinających się na drzewa, biegających po lodzie. To było najbliższe jezioro, a jednocześnie najbardziej niedostępne, bo nawet stóp w nim nie można było zamoczyć. Nieustannie straszeni byliśmy wizją chorób skóry, jakich mogliśmy nabawić się w kontaktach z wodą. Skuteczniej odstraszał nas widok brunatnej, śmierdzącej wody wpływającej do jeziora z wielkich, betonowych rur. A jednak to właśnie na tym jeziorze zobaczyłam po raz pierwszy taniec godowy perkozów. Był to już ten czas, gdy włóczyłam się po okolicy z „Ptakami Polski” Jana Sokołowskiego i książką „Tropy i ślady zwierząt” Wiesława Albina.
Widzieliście kiedyś tańczące perkozy? Takie, na gładkiej, stalowo-zielonej wodzie, widzianej zza firanki młodych, dopiero strzelających w górę trzcin. Takie zapatrzone w siebie, odzywające się głębokimi, gardłowymi okrzykami, potrząsające czubatymi łebkami i spijające sobie słodycz z dziubków. Jak to jest, że te wspomnienia zapadły we mnie tak, że potrafiłabym powiedzieć, jak pachniało powietrze? Jak to jest, że później gubi się zdolność do przeżywania i magazynowania takich zachwytów?
Wędrówki brzegami jeziora doprowadziły mnie do rzeki z niego wypływającej. Okazało się, że to Głomia, która przez kilka lat była miejscem moich najczęstszych spacerów. W lasach nad Głomią spotkałam parę tokujących żurawi. Było to w czasach, gdy żurawie były rzadkością i były niesamowicie płochliwe. W tych samych lasach znalazłam pierwsze piórko sójki. Nocny spacer po wczesnowiosennych łąkach nad Głomią skończył się odkryciem, że zawodzące, jęczące głosy nad łąkami to czajki. Tam przestałam się bać ciemności, odgłosów natury, samotnych spacerów. Do tej pory pewniej czuję się w leśnej i łąkowej przestrzeni, niż w murach miasta.
Choć są chwile, kiedy ten świat staje się jednym wielkim niepokojem. Zdarzyło mi się kilka razy przeżyć coś, czego racjonalnie wytłumaczyć nie sposób. Zdarzyło mi się uciec z miejsc, w których powietrze drżało niemal od nieokreślonego niepokoju, napięcia, lęku. Tak, zdarzają się złe miejsca. Myślę, że dzikie zwierzęta czują to o wiele mocniej niż ludzie.
Głomię uczyniłam swoją rzeką. Nazwałam ją Tropiją, od zbitki słów „trop i ja”. Pisałam o niej i o fantastycznych przygodach przeżywanych nad jej brzegami. Włóczyłam się po obroszonych albo zamarzniętych łąkach. Odkrywałam przejścia, przepusty, rowy i mieszkańców nadrzecznych rozlewisk.
Rzadko chodziłam z kimś – raz jeden tata poszedł ze mną na spacer zobaczyć światy, po których chodzę, żeby w razie czego wiadomo było, gdzie mnie szukać. Nie było telefonów komórkowych, nie było lokalizatorów. Myślę, że przez to moje zamiłowanie do samotnej włóczęgi w końcu w naszym domu pojawił się pies. Myślę, że miał mnie bronić, gdyby coś się gdzieś wydarzyło.
Głomia w owym czasie była dla mnie równie niedostępna, co jezioro Miejskie, choć przyczyny były zupełnie inne. O ile nad jeziorami byłam bardzo często, o ile nauczyłam się je czytać i swobodnie po nich pływać, o tyle rzeki były dla mnie tajemnicą. Rzeki kojarzyły mi się z niebezpieczeństwem, niewiadomą czającą się za rogiem, z wirami, które mogą wciągnąć pływaków. Nieopisaną i nienazwaną grozą, kuszącą jednocześnie wizją przygód w dzikich ostępach. To jak z zaglądaniem do studni – czuje się równocześnie ciekawość i lęk, a wyobraźnia pracuje na pełnych obrotach tworząc wizje niedostępnych światów.
Na rzeczki nie można było zapuścić się łódką. Zupełnie nie nadawał się również do tego kajak sportowy, na którym pływałam w klubie Sparta Złotów. Zdobycie kajaka turystycznego było poza moim zasięgiem. Zresztą po co, skoro miałam jeziora i łodzie…
Nie byłam normalnym dzieckiem. Siedziałam w domu nad książkami, czytając i pisząc na zmianę. Taki odludek, wokół którego jednak zawsze było sporo kolegów i koleżanek. Moi rodzice wymyślili, że muszą mnie oderwać od biurka i zapisali mnie do sekcji kajakarskiej przy Sparcie Złotów. Początek był niefajny i jak na nowicjusza przystało zapłaciłam frycowe.
Tu małe wyjaśnienie. Kajak wyczynowy nie ma płaskiego dna. Jest okrągły. Gdy wsiada się do jedynki, trzeba całym ciałem utrzymywać równowagę. Liczą się nogi, tułów, ręce, głowa. Wywrotkę można zaliczyć przy wsiadaniu, przy odpychaniu się od pomostu, przy niekontrolowanym przechyle, przy zbyt głębokim włożeniu wiosła do wody. Możliwości jest naprawdę sporo. Umiejętność pływania na kajaku turystycznym niczego nie ułatwia. To zupełnie inne pływanie, inne technika. Nawet kajak górski jest łatwiejszy do ogarnięcia.
Wracając do tematu – dostałam jedynkę, którą miałam ujarzmić na kąpielisku dla dzieci. Co wsiadłam do kajaka, co odbiłam od pomostu, to lądowałam w wodzie. I tak siedemnaście razy, ku uciesze starszych stażem kolegów z sekcji.
Nie zniechęciłam się, wróciłam na kolejny trening. Tym razem trener zabrał mnie na dwójkę i wytłumaczył podstawy. Sukcesów sportowych nie odniosłam, ale te treningi na wodzie jeszcze bardziej zbliżyły mnie do świata ptaków. Obserwowałam perkozy, łyski, pojawiające się sporadycznie rybitwy. Obserwowałam zmieniającą się wodę. Łatwiej było mi podpłynąć do gniazd uwitych w trzcinach przez trzciniaki. Ptaki, przyzwyczajone do naszej obecności na wodzie, pozwalały bardziej się zbliżyć i totalnie nas ignorowały.
W jeziorze Spore, nad którym bywaliśmy na obozach sportowych, woda była tak przezroczysta, że można było z kajaka obserwować szczupaki przepływające pomiędzy wodnymi roślinami. Wtedy odkryłam piękno podwodnego świata. Potrafiłam na całkiem długo wstrzymać oddech, a że zawsze nurkuję z otwartymi oczami, zanurzałam się na jakieś dwa, trzy metry i podziwiałam podwodną roślinność. Urywałam się także na samotne treningi. Poznawałam jezioro i jego mieszkańców. Pierwszy raz widziałam kormorany, a może wymyśliłam to, że je tam widziałam, bo wcale nie jestem tego taka pewna.
W tym roku, podczas spływu Gwdą, znów trafiłam do Sporego. Nad brzegiem jeziora pojawiła się wieża przeciwpożarowa. Wieś się rozbudowała. Woda została prawie taka, jaką zapamiętałam – przezroczysta, z podwodną łąką. Tylko rzeka była inna. Z dzieciństwa pamiętam Gwdę dziką, z bystrzami, kipiącą wodą. Teraz była płytka i bardziej oswojona.
Jeśli chodzi o poznawanie podwodnego świata, to uwielbiałam jako dziecko rzeczkę wypływającą z jeziora Burmistrzowskiego w Złotowie. Biegaliśmy tam po płyciznach, wisieliśmy na betonowych rurach położonych w rzeczce, łapiąc w dłonie drobne rybki. Jeszcze ciekawiej było na płyciznach jeziora Sławianowskiego, gdzie wśród moczarki swoje domki budowały cierniki. Gdy nieopatrznie zbliżaliśmy się do takich domków, samczyki atakowały nasze nogi i zwracały naszą uwagę na to, że nie jesteśmy nad jeziorem sami i że jednak powinniśmy zwracać uwagę na bezpieczeństwo innych mieszkańców.
O jeziorze Sławianowskim opowiadano wiele legend. Między innymi o diable, który czyha na ludzi i nie ma roku, by kogoś nie wciągnął w głębiny. Opowiadano o jeźdźcu bez głowy, co drogą wzdłuż jeziora galopuje przy pełni, o świetlikach, co ludzi na grzęzawiska wyprowadzają. I coś w tych opowieściach musi być prawdziwego, bo niedoszli topielcy opowiadali o tym, jak im nagle siły brakło i takie ciągnięcie w stronę dna czuli. I że sami nie wiedzą, jakim cudem z opresji się ratowali.
Jezioro Sławianowskie jest duże. Często przeprawiano się po lodzie na drugą stronę jeziora, bo inaczej trzeba było nadrabiać sporo kilometrów. Mówiono o końskich zaprzęgach, pod którymi lód się łamał. Mówiono o miejscach, w których przez podwodne źródła lód był kruchy i łamał się pod dzieciakami czy rybakami. Mówiono o czołgach zatopionych w wodzie podczas II wojny światowej. O przywileju królewskim, według którego mieszkańcy wsi mogli bez przeszkód łowić ryby z brzegu i nawet z wody (rybacy mogli wejść do wody po pachy). Te wszystkie opowieści zapadały mi w pamięć, pobudzały wyobraźnię, wypełniały wodę, szuwary i nadjeziorne zagajniki niesamowitymi, niematerialnymi bytami. Czyniły też to jezioro nieco obcym akwenem. Takim, które podziwia się, szanuje, ale nie czuje się nad nim u siebie.
Zupełnie inaczej było z jeziorem Ostrowitym, nad którym spędzałam bardzo dużo czasu. Zaczęło się od wypraw z tatą na ryby i wakacji spędzanych na wyspie. Jako że byłam dzieckiem, które przynosi do domu wszystkie znalezione zwierzaki, któregoś roku na łodzi towarzyszyły nam… kocięta. Znalazłam je na poniemieckim cmentarzu w Złotowie. Były ślepe i wymagały nieustannej opieki. Gdy podrosły, pojechały z nami na wakacje. Mieszkały z nami w namiocie, pływały z nami łódką, a potem zostały na wsi w gospodarstwie cioci.
Po jeziorze Ostrowitym pływałam drewnianymi łodziami. Nie wszystkie miały wiosła na dulkach, którymi można było wiosłować i sterować siedząc na ławeczce. Większość tych zapamiętanych z dzieciństwa to były łodzie pychówki, którymi wiosłowało się za pomocą jednego wiosła, stojąc z tyłu łódki. Pamiętam letni, upalny dzień i szalony wiatr, który gnał nad jeziorem, wzbudzając wielkie fale. Takie, że trzeba było zręczne sterować łodzią, by nie nabrać wody. I pamiętam, że przez te fale nie mogłam wrócić do przystani. Wiatr wpychał mnie w trzciny, brakowało mi siły na machanie ciężkim, drewnianym wiosłem i przepychanie krypy przez wzburzoną wodę. Udało mi się dobić do brzegu, przeciągnąć łódź w prześwit między ziemią a trzcinami i tam, brodząc w wodzie, ciągnęłam łódź za sobą.
Takich przygód nad tym jeziorem przeżyłam więcej, bo pływałam w nim również wpław, pokonując je wzdłuż i wszerz, w dzień i w nocy, przy pełni księżyca. Dzisiaj wiem, że niektóre rzeczy są poza moim zasięgiem i wspominając te chwile myślę – to się nazywa młodość.
Na wiele lat woda z mojego życia zniknęła. Dzieci, praca, obowiązki… A potem przypadek sprawił, że znów zasiadłam w kajaku, tym razem turystycznym i znów zaczęłam pływać. Przeżyłam swoją wielką przygodę z Łobżonką, zaczęło mnie ciągnąć na inne rzeki. Potem zaczęłam pracę w Miasteczku Krajeńskim, malowniczo położonym na skraju doliny Noteci. Zaczęłam słuchać opowieści o rzece, tropić łosie i wilki, zaczęłam słuchać historii o ludziach i znikających światach. Poczułam, że chcę więcej, dlatego złożyłam wniosek o stypendium na stworzenie „Reportaży z doliny Noteci” i… przepadłam. Przepadłam w tych błękitach, zielonościach, samotności na rzece i dobrych spotkaniach z ludźmi. Pierwszy raz w życiu miałam dość czasu na to, aby żyć i przeżywać.
Zmiana, jaka we mnie zaszła na wodzie, jest zmianą dobrą dla mnie i mam nadzieję, że się na powrót nie zatracę w prozie codzienności. Ale dość już o mnie. Zapraszam na opowieść o Noteci. Opowieść, która jak rzeka, wykracza poza stałe koryto, czasami meandruje, czasami zatrzymuje się w miejscu i szeroko rozlewa, a czasami gna niesiona falą powodziową, gdy wszystkie emocje, wszystkie wydarzenia, nie pozwalają trwać w miejscu. I choć jest to opowieść o rzece, wybaczcie, że dalej będę opowiadać o sobie. Tak po prostu wyszło…
