Mieliście kiedyś marzenie? Takie wielkie, wielkie marzenie? Ja tak. Wymarzyło mi się zobaczenie łosia. W tym celu pojechałam nawet z koleżanką Eweliną Dysko nad Biebrzę. Owszem, łosie nam się objawiły, ale bynajmniej nie tak, jak sobie wymarzyłam. Zamiast dorodnego łopatacza stojącego po kolana w wodzie i z zadumą przeżuwającego pęd kwitnących kaczeńców, zobaczyłyśmy niewielką plamkę na łące. I to zza gęstych krzaczorów!
Oprócz tego, że łosi na wyciągnięcie ręki nie było, wyprawa nad Biebrzę była bardzo udana. Pierwszy raz spotkałyśmy podróżniczka. Tysiące razy zalegałyśmy w różnych dziwnych miejscach, aby zrobić możliwie najlepsze zdjęcie. Godzinami włóczyłyśmy się po chaszczach. Kilka razy w tę i z powrotem przejechałyśmy Carską Drogę licząc na to, że jednak los się do nas uśmiechnie. Niestety, matecznik polskich łosi zawiódł nas na całego. Prócz tego jednego wypatrzonego na łąkach łosia, żadnych łosi w łosiowym mateczniku nie było!
Nie znałyśmy jeszcze wtedy Piotra Dombrowskiego i Pawła Średzińskiego, którzy napisali książkę „Łoś. Opowieści o gapiszonach z krainy Biebrzy”. Kasię Ramotowską podglądałyśmy w internecie, zazdroszcząc jej plenerów fotograficznych. Jako takie świeżynki łosiowe byłyśmy, przekonane, że łosi nad Biebrzą dostatek i na pewno na jakiegoś wpadniemy. Otóż nie, łosie miały inne plany.
Jeszcze gorzej zakończyła się moja wyprawa do Białowieży, gdzie oprócz żubrów w zagrodzie edukacyjnej nie udało mi się wypatrzyć nic porywającego. No dobrze, przepraszam, przesadzam, bo jednak dzięcioł czarny i bociani sejmik ucieszyły mnie niepomiernie. Takim samym fiaskiem zakończyła się wyprawa do Puszczy Kampinoskiej, gdzie co prawda nie planowałam szukać łosi, ale skoro już tam byłam, to mogłyby się jakieś pokazać, nieprawdaż? Niestety. Kampinoskie łosie też miały mnie w głębokim poważaniu.
I oto zimą tego samego roku towarzyszyłam koleżance Kasi Poczewskiej jako pomocnik w prowadzeniu warsztatów z tworzenia krajek metodą tabliczkową. Krajki to kolorowe paski utkane z wełny. Pojedyncze nitki przewleka się przez dziurki wywiercone w kwadratowych tabliczkach, a potem się tymi tabliczkami kręci. Nigdy do końca nie pojęłam skomplikowanej logiki przewlekania nitek. Co mi się wydawało, że już wiem, to okazywało się, że jednak nie wiem. Do rozpaczy doprowadzała mnie konieczność liczenia obrotów. Zazwyczaj po trzech nie pamiętałam już, ile razy obróciłam tabliczkami i niewiele pomagało to, że jeden bok tabliczek pomalowany był na kolorowo.
Kasia natomiast w te krajki była najlepsza. Cierpliwie uczyła dzieciaki jak przewlekać nitki, naprawiała błędy, pomagała, gdy niesforne nitki wymykały się spod kontroli. Wiele lat później członkowie innych średniowiecznych grup rekonstrukcyjnych uświadomili mnie, że istnieje jeszcze druga metoda robienia krajek. Otóż można je robić na bardku, co podobno jest o niebo prostsze niż robienie krajek za pomocą tabliczek. Być może, nie próbowałam. Dla Kasi tabliczki były chyba większym wyzwaniem.
Warsztaty miały trwać dwa dni, więc miałyśmy zanocować w domu kultury, ale zanim opowiem co było dalej, wróćmy na chwilę do łosi. Wspomniani już autorzy książki o gapiszonach wskazują, iż już w XIX wieku alarmowano, że gatunek ten jest w Polsce zagrożony wyginięciem. Pierwsza i druga wojna światowa oprowadziły do tego, że kilka łosi ostało się jedynie nad Biebrzą. Pozostała część populacji została za nową granicą, w republikach radzieckich. Piotr Dombrowski i Paweł Średziński przywołują wyniki z 1950 roku, kiedy to na bagnach biebrzańskich w nadleśnictwie Rajgród stwierdzono obecność zaledwie osiemnastu łosi. Były to cztery samce, dziesięć samic i cztery łoszaki.
Przygnębiające liczby, nieprawdaż? Na szczęście sytuacja zaczęła się zmieniać na korzyść łosi. Do populacji biebrzańskiej dołączać zaczęły łosie zza wschodniej granicy. Do Puszczy Kampinoskiej sprowadzono łosie ze Związku Radzieckiego. Chronione i nie niepokojone zaczęły się rozmnażać i wędrować w różne części zachodniej Polski. Ich populacja sięgnęła 6200 sztuk.
Niestety, jak jest za dobrze, to na pewno znajdzie się ktoś, kto zechce to zepsuć. W 1967 roku wznowiono polowania na łosie. Już na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych liczebność łosi spadła do 1500 sztuk, więc w 2001 roku wprowadzono moratorium na ich odstrzał.
Nie wiem czy wierzyć tym szacunkom (w Polsce w ogóle trudno w cokolwiek wierzyć), ale obecnie populacja łosi przekracza 31 tysięcy osobników. Pojawiają się głosy sceptyków, wskazujące na to, że za tymi wyliczeniami stoją myśliwi, starający się o zniesienie moratorium na odstrzał łosi. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego najwięcej łosi jest w województwach: warmińsko-mazurskim, podlaski, mazowieckim i lubelskim.
Zaraz, zaraz! To skoro łosi jest tak dużo, to dlaczego nie spotkałyśmy ich nad Biebrzą? Ten jeden z daleka i za krzakami się nie liczy! Otóż podobno trafiłyśmy na moment, gdy łosie zaczęły migrować na obrzeża Biebrzańskiego Parku Narodowego. Być może uznały, iż gdzieś dalej jedzenie jest smaczniejsze. Może było im już za ciasno. Czasami w gronie przyjaciół zafascynowanych przyrodą, z przykrością stwierdzamy, że jesteśmy gatunkiem, wobec którego inne gatunki stosują ostracyzm. Bo jak mówi Michał Daniszewski – zwierzaki między sobą się porozumiewają, różne gatunki potrafią się ze sobą dogadać. Pies nas rozumie, ale my nie rozumiemy psiego języka. Jesteśmy gatunkiem odrzuconym przez inne gatunki. Nikt z nami nie chce gadać, a nawet jak próbuje, to my nie potrafimy zrozumieć kierowanego do nas komunikatu.
Wróćmy jednak do warsztatów z robienia krajek, bo ten dzień poważnie wpłynął na moje życie. Po zajęciach z dziećmi, postanowiłyśmy wybrać się na spacer. Nie mógł być długi, bo pod wieczór pani wójt Małgorzata Włodarczyk oczekiwała nas na wiejskiej świetlicy na spotkaniu z okazji Dnia Kobiet. I tu ważna informacja, której zabrakło wcześniej. Warsztaty odbywały się w Miasteczku Krajeńskim. To mała miejscowość położona na skraju doliny Noteci, w wąwozie między wzgórzami morenowymi. Kilka czy kilkanaście miesięcy później zaczęłam pracować w Miasteczku. Dyrektorka domu kultury Ewa Stachowska przeszła na emeryturę, a ja zajęłam jej miejsce.
Przepraszam za tę dygresję, ale jest ona istotna dla dalszej części opowieści. Otóż poszłyśmy z Kasią na łąki (Miasteczko jest naprawdę niewielkie, więc nie był to szczególnie długi spacer). Nie znałyśmy lokalnych ścieżek, więc przeskakiwałyśmy przez rowy melioracyjne, kombinowałyśmy z pokonywaniem kolejnych przeszkód i zastanawiałyśmy się kiedy wpadniemy do jakiegoś błotka. I gdy tak skakałyśmy po tych łąkach, nagle zobaczyłyśmy łosie – dorodną klempę i równie dorodnego łoszaka.
Teraz już chyba nie muszę tłumaczyć dlaczego zatrudniłam się w Miasteczku Krajeńskim? Tak, wszystko z powodu łosi!
Ku mojej rozpaczy miałam przy sobie tylko prosty, niezbyt dobry aparat. Bo przecież co można zobaczyć na łąkach w szary, pochmurny dzień? No właśnie od tego momentu wiem. Można na przykład zobaczyć łosie.
Wtedy też po raz pierwszy odczułam pewną specyficzną cechę Miasteczka. Nikogo na ulicach nie spotkasz, niby nikt cię nie widzi, ale gdy dotarłyśmy na wiejską świetlicę na to babskie spotkanie, pani wójt już wiedziała, że ze spaceru wróciłyśmy ubłocone po uszy, ale ze szczęściem w oczach.
Chwilę wcześniej przed naszym spotkaniem z łosiami, leśnicy szacowali, że na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Pile bytuje około 90 łosi, z czego połowa w dolinie Noteci. Od tego czasu minęło kilka lat, ale nie jestem pewna, czy łosi przybyło, czy też wręcz przeciwnie.
Na kolejne spotkanie z łosiami musiałam trochę poczekać. W końcu, po kilku wyprawach na łąki wokół Miasteczka, znalazłam miejsce, w którym łosie zawsze były. Takie wiecie, miejsce pewniak. Idziesz, patrzysz i łosie są. Zazwyczaj klępa z młodym. Czasami podrośnięty łoszak. Zabrałam więc w to miejsce koleżankę Ewelinę, z którą łosi szukałam nad Biebrzą.
Tego dnia przyroda była dla nas niezwykle łaskawa. Przed obiektywami przewinęły się koziołki, cętkowane sarnie koźlaki, żurawie. Nad samą Notecią zadziwiły nas brzęczki, srokosze i makolągwy. W jednym z rowów hałasu narobiły bobry. Wracałyśmy szczęśliwe, spełnione, mokre od rosy, która nieprędko znika z nadnoteckich traw. Już niedaleko było do nasypu kolejowego, gdy na łące między pasami wierzbowych zarośli wypatrzyłyśmy młodego łosia.
Może nawet „wypatrzyłyśmy” to zbyt dużo powiedziane. My wpadłyśmy na niego, a on wpadł na nas. My stanęłyśmy jak gapy i zapatrzyłyśmy się na łoszaka, a ten gapiszon stanął jak wryty i zapatrzył się na nas. Nie bał się, gdy motałyśmy się z aparatami, zdejmując osłonki z obiektywów i zmieniając ustawienia, bo przecież przed momentem robiłyśmy zdjęcia kwiatkom albo kroplom rosy na trawach. Stał i gapił się na nasze poczynania, a potem przez kilka długich minut pięknie pozował do zdjęć.
Koniec tej ekscytującej sesji zdjęciowej nastąpił dość niespodziewanie. Łoszak nagle odwrócił się w drugą stronę i fajtając niezgrabnie kopytkami ruszył do ucieczki. Rozbawił nas tak bardzo tą ciapowatością, że zaśmiewałyśmy się do łez. Zwierz chyba stwierdził, że wydające tak dziwne odgłosy istoty nie mogą być groźne, bo przystanął, odwrócił się w naszą stronę i długo nas obserwował.
Łoś, którego spotkałyśmy, zapewne wiosną musiał ustąpić miejsca przy matce młodszemu rodzeństwu. Prawdopodobnie w tej okolicy kręciła się klępa z tegorocznym potomstwem. Małe łosie rodzą się w kwietniu i od narodzin na krok nie oddalają się od mamy. Z opowieści wiem, że w okolicy kręcił się piękny byk. Któregoś wieczoru jeden z mieszkańców Miasteczka wypatrzył łeb łosia wystający z krzaków. Łopatacz ze spokojem przyglądał się przejeżdżającym autom. Na szczęście zrezygnował z wbiegania na szosę, bo zarówno dla niego, jak i dla pechowego kierowcy, takie spotkanie mogłoby się zakończyć niezbyt dobrze. Łoś ma długie nogi. Kiedy wpada pod samochód, auto podcina te nożyska i cielsko łosia leci wprost na przednią szybę. Dorosły byk może ważyć nawet pół tony, klępa „tylko” około dwustu kilogramów.
To był jeszcze czas, gdy na łąkach nie czuło się dziwnego niepokoju. I nie wiem, skąd ten niepokój się wziął. Czy przybył na łąki na wilczych grzbietach? Czy wzbudził go warkot terenowego samochodu, wywożącego kolejne ubite truchła? Opowieść o łosiach (szczególnie o łosiach z Miasteczka) jest również opowieścią niedokończoną.
Jakoś mniej więcej w tych samych latach, gdy na łąkach spotykałyśmy łosie, jesienią nad Notecią toczyło się rykowisko. Oczywiście wybrałyśmy się na nie zupełnie nieprzygotowane. Wydawało się nam, że jesienią komary już nie latają. O tym, że to założenie jest absolutnie błędne, przekonałyśmy się bardzo szybko. Komary nad Notecią latają zawsze! I są tak krwiożercze, jak te z Supraśla, a może nawet bardziej!
Stałyśmy na skraju łąk słuchając, jak przekrzykują się dwa byki. Jeden ryczał od strony mariny Jurka Barczaka, drugi od strony Dolnego Wolska. W tym roku podczas rykowiska jeleni w okolicach Miasteczka nie słyszałam.